سه شنبه ۳۰ شهریور ۱۴۰۰ | سال جهش تولید

ایرج محبی زاده

بررسی جامعه شناختی انتخابات ۱۴۰۰ با تاکید بر نظریه انتخاب عقلانی

آرشیو اخبار
۰۵ مرداد ۱۴۰۰ ساعت ۱۳:۵۲
اشتراک گذاری :
به گزارش سپاس ؛

تحلیل های جامعه شناختی انتخابات با عوامل: رفتارهای انتخاباتی رای دهندگان و انتخاب شوندگان پیوند خورده و آنرا شکل می‌دهند. نویسنده مقاله حاضر درصدد است رفتار انتخاباتی و انتخاب آقای رییسی را در سیزدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری اسلامی ایران به عنوان رییس جمهور را بر اساس نظریه انتخاب عقلانی مورد تحلیل قرار دهد

مشارکت انتخاباتی به عنوان یکی از مولفه های مهم مشارکت سیاسی، جایگاه ویژه‌ای در مباحث جامعه‌شناسی به طور عام، و جامعه‌شناسی سیاسی و انتخابات به طور خاص دارد.

مشارکت مردم در انتخابات بعنوان یکی از مؤلفه های توسعه سیاسی برشمرده می شود که در آن افراد، سیاست ها و شیوه های اداره جریانات مختلف را بررسی کرده و براساس خواست خود برمی گزینند. به همین جهت در نظر عموم سیاستمداران عالم شرکت حداکثری مردم در انتخابات، امری مهم و حتی در برخی اوقات معادل مقبولیت نظام تلقی شده و بر آن تکیه می شود.

 

جمهوری اسلامی بعنوان یک مدل حکومتی که توسط اکثریت قاطع مردم پذیرفته شد، طبق قانون اساسی تمام ارکانش را بصورت مستقیم یا غیر مستقیم به رأی می گذارد و همین مسأله سبب پویا ماندن این نظام سیاسی می شود.

انتخابات فرصت کم نظیری برای نقد و ارزیابی کارنامه دستگاه‌ها و نهادها اعم از اجرایی و تقنینی است. در واقع مشارکت شهروندان در گرو نقد و ارزیابی آنها از عملکرد حاکمان و خدمتگزاران آنها در نهادهای گوناگون است و این نقد و تشخیص  در حوزه سیاست، اقتصاد، فرهنگ و اجتماع نیازمند عقلانیت است. در واقع ابزارعقل و عقلانیت مطلوبترین روش نقد و وارسی وضعیت حاکم بر جامعه است.

انتخابات مجالی است که هم کنش‌های جمعی افزایش می‌یابد و هم عقل و درک اجتماعی بیشتر مورد توجه قرارمی‌گیرد. برگزاری نشستهای سیاسی و تبلیغاتی فی نفسه جاذبه فراوانی برای شهروندان دارد و نوعی لذت مدنی محسوب می‌شود. در عین حال سخن‌های مکرر از منافع ملی و جمعی و دوراندیشی و آینده‌نگری در فصل انتخابات رونق می‌یابد و در واقع در این فضا عقل نظری و عملی حول سیاست ورزیده و پخته‌تر می‌شود. شاید بتوان گفت فرصت دیگری غیر از انتخابات برای تقویت قوه عاقله سیاسی برای شهروندان وجود ندارد.

در واقع با انتخابات امر غیرممکن «مشارکت مستقیم و بلاواسطه عموم مردم در فرآیند تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری» با مداخله ساز و کار وکالت به امر ممکن تبدیل می‌شود. مفهوم وکالت در سیاست هم از دستاوردهای عقلانیت سیاسی است که در دموکراسی تجلی می‌یابد و دموکراسی هم از مجرای انتخابات تجلی می‌یابد.

علاقه به رفتار انتخاباتی همزمان با ظهور علم سیاسی رفتاری بود. گرچه پدیده «انتخاب» به مفهوم سیاسی امروزی، پدیده‌ای است نوین و به عنوان گسترده‌ترین و قابل اندازه‌گیری‌ترین شکل رفتار سیاسی است که هر ساله نیز شاهد انتخابات متنوّع و متعدد در نقاط مختلف جهان هستیم . بنابراین، انتخابات‌شناسی یا مطالعه علمی رفتار انتخاباتی، هنوز جایگاه مهمی در تحلیل سیاسی دارد؛ زیرا رأی‌گیری یکی از از غنی‌ترین منابع اطلاعات تعامل میان افراد، جامعه و سیاست را فراهم می‌کند. با مطالعه اسرار رفتار انتخاباتی، می‌توان درس‌های مهمی درباره ماهیت نظام سیاسی آموخت و در فرایند تغییر اجتماعی و سیاسی معرفت حاصل کرد.حاصل انتخابات‌شناسی تاکنون کشف و ارائه نظریه‌هایی بوده است که مهم‌ترین آنها نظریه انتخاب عقلانی است

در میان نظریه‌های گوناگون تحلیل های انتخاباتی، روش جامعه شناختی مطرح می شود که به آن انتخاب عقلانی گفته می شود،که در آن عملی را عقلانی می داند که با انتخاب آگاهانه و عقلانی بهترین ابزار در جهت کسب حداکثر سود و حداقل زیان می باشد ،که در قالب عقل ابزاری صوری و عقل عملی تجلی می یابد. نظریه‌هایی مبتنی بر انتخاب عقلانی و محاسبه منافع شخصی است؛ و نظریه‌هایی که معتقدند انتخاب‌های فردی به وسیله تدبیر و کنترل ایدئولوژیکی شکل می‌گیرند. عقلانیت اجتماعی یا انتخاب عقلانی- اجتماعی در چارچوب فردگرایی روش شناختی، کار فاعلانی را عاقلانه می داند که در چارچوب اعتقاداتشان، نسبت به شقوق ممکنه با توجه به عواقبشان، شقی را برگزینند که برای رسیدن به غایاتشان بهترین راه باشد. در این رویکرد ارزش ها، هنجارها و سایر ابعاد اجتماعی نیز در بررسی عمل عقلانی مورد توجه قرار می گیرد تا براساس آن بتوان عقلانیت در زندگی روزمره را نشان داد و برخی محدودیت های عقلانیت را نیز تحلیل کرد

نظریه انتخاب عقلانی با پررنگ‌تر کردن نقش «افراد مستقل» رفتار انتخاباتی را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد. کی (Key)، وربا (Verba)، نی (Nie) و دیگران، از جمله اندیشمندانی هستند که این نظریه را مطرح کرده‌اند. اینان معتقدند با توجه به گسترش سطح سواد و آگاهی مردم در جوامع گوناگون، رأی‌دهندگان سعی می‌کنند خود را از وابستگی‌هایی که تا به حال وجود داشته است، خارج سازند و خود به صورت مستقل تصمیم‌گیری نمایند. در این نظریه، احزاب سیاسی مشروعیت سیاسی خود را از دست داده و بنابراین، با بحران‌های جدی حمایتی مواجه شده‌اند. علاوه بر آنکه، بر خلاف دیگر نظریه‌ها، در این نظریه «تبلیغات انتخاباتی» نقشی بسیار تعیین‌کننده، حساس و مؤثر در جذب آرای مردم بازی می‌کند؛ چراکه افراد به صورت مستقل بوده و گرایش آنان از قبل تعیین شده نیست. رأی‌دهندگان سعی می‌کنند از میان تبلیغات نامزدها، به نامزد و برنامه‌ای رأی دهند که منافع آنان را به خوبی تأمین می‌کند.

 

آنتونی داونز (Anthony Downs) در کتاب نظریه اقتصادی دموکراسی بر اساس دیدگاه اقتصادمحور،رأی‌دهنده را مظهر واقعی یک انسان اقتصادی معرفی می‌کند. وی با مقایسه و تشبیه احزاب سیاسی با شرکت‌های تجاری، معتقد است همان‌گونه که شرکت‌های تجاری در میدان رقابت سعی می‌کنند کالاهای موردپسند مصرف‌کنندگان را تولید و عرضه کنند، احزاب سیاسی نیز در تلاشند، نامزدها و برنامه‌هایی موردپسند رأی‌دهندگان ارائه دهند. در این میدان انتخاباتی، آن حزبی موفق است که بتواند جذاب‌ترین فرد و جذاب‌ترین برنامه را ارائه دهد و به پیروزی برسد. بنابراین، همان‌گونه که در بازار اقتصادی، قانون عرضه و تقاضا وجود دارد، در بازار سیاست نیز قانون عرضه و تقاضا چشمگیر است. از این‌رو، رأی‌دهندگان در این بازار در تلاشند که کالاهایی را برگزینند که بیشترین منافع را برای آنان تأمین نماید. البته، پیر بوردیو (Pierre Bourdieu) با انتقاد از دیدگاه اقتصادمحور، معتقد است که نمی‌توان طرف‌داران احزاب را عقلانی محض، به معنای اقتصادی آن در نظر گرفت، بلکه «فرهنگ و ایدئولوژی» نیز در تصمیم‌گیری سیاسی افراد نقش دارند. علاوه بر اینکه، تشبیه احزاب به شرکت‌های اقتصادی نیز اشتباه است؛ چون مشتریان یک شرکت وابستگی فکری و اقتصادی به شرکت موردنظر پیدا نمی‌کنند و به راحتی و با کوچک‌ترین نارضایتی می‌توانند شرکت مورد نظر را رها کرده و کالاهای خویش را از دیگر شرکت‌ها تهیه نمایند. این در حالی است که افراد دارای وابستگی حزبی یا جناحی به سختی می‌توانند از حزب مورد علاقه‌شان صرف‌نظر کرده و به احزاب دیگر روی آورند.هر نسل سیاسی در برخورد با پدیده‌ها می‌تواند رفتاری از خود بروز دهد که کاملاً مغایر با رفتار نسل قبلی باشد و در واقع، آنچه که معیار بروز رفتار است، نه انگیزه‌های حزبی و موروثی، بلکه معیاری کاملاً عقلانی در موقعیت‌های زمانی و مکانی خاص است.

 

شاید بتوان گفت که ازاین منظر،هرچند افراد خود انتخاب می‌کنند اما انتخاب و گزینش، انعکاس موقعیت شخص در سلسله مراتب اجتماعی است. انتخاب تحت تأثیر آموزشی هایی است که اجتماع و رفتارهای اجتماعی جامعه می‌دهد و می توان گفت که تحت تأثیر رسانه‌های گروهی و ائتلافهای جناحی و حزبی است. آنها اولویت‌های موجود را بیان می‌کنند، و این توانایی را دارند جریان ارتباطات سیاسی را هم به وسیله تعیین موضوع بحث و هم به وسیله ساختن اولویت‌ها و حمایت‌ها تعریف یا تحریف کنند. نتیجه اینکه، اگر نگرش‌های رأی‌دهندگان با عقاید ایدئولوژی مسلط مطابقت داشت، احزاب قادر نخواهند بود سیاست‌هایی را که بیرون از آن ایدئولوژی قرار دارند بسط دهند. بدین ترتیب، نه تنها چالش توزیع قدرت و منابع در جامعه پیش می‌آید، بلکه فرایند انتخاباتی تمایل به حفظ آن دارد.

 

به نظر می‌رسد، نظریه انتخاب عقلانی در تحلیل رفتار انتخاباتی مردم درنظام جمهوری اسلامی ایران نقش موثر ومعنا داری دارا باشد؛ افرد نقشی بسیار مؤثر و تعیین‌کننده داشته و تبلیغات انتخاباتی بسیار مؤثر و تعیین‌کننده است. آنچه همواره اهمیت دارد، تأکید بر حمایت همه‌جانبه و فراگیر احزاب و گروه‌ها و همچنین اتکای به نظرسنجی‌ها و اقبال عمومی بود و براصولی تکیه نمود که از جمله شاخصه‌های مهم نظریه انتخاب عقلانی است. چراکه مؤلّفه‌ها و شاخصه‌هایی که این نظریه ارائه می‌دهد، در انتخابات  اخیر ریاست جمهوری ایران کاملاً محسوس بوده و نقش بسیار حایز اهمیتی را ایفا کرده است. در جمهوری اسلامی ایران یک کلان روند در عرصه اجتماعی در این انتخابات شکل‌ گرفت، به این معنا که فضا از تسلط مولفه‌های کنترل‌گر و انتخاب شوندگان، به سمت مولفه‌های انتخاب کننده پیش رفت؛ انتخاب‌کنندگانی که روز به روز از فضای احساسی به وضعیت رفتارهای عقلانی و معقولانه سوق یافتند . تأکید بر خود مردم به عنوان اصلی‌ترین تصمیم‌گیرندگان عرصه انتخاباتی و عدم توجه و اتکا به احزاب و گروه‌های سیاسی، نحوه تبلیغات و معرفی، نحوه ارسال پیام‌ها، اعلامیه‌ها، حمایت خودجوش اقشار مردمی، تأکید بر نیازهای ضروری مردم و معضلات پیش‌رو، نقد عملکردهای پیشین و سایر موارد، همگی مورد تأکید اصول نظریه انتخاب عقلانی است.

 

منابع:

 

۱-   پل اف. لازارسفلد، برنارد برلسون و هاتسل گودت، انتخاب مردم: مردم چگونه انتخابات ریاست جمهورى تصمیم مى‌گیرند، ترجمه محمّدرضا رستمى تهران، تبلور، ۱۳۸۲٫

۲-   کیومرث اشتریان، «تحلیلى بر رفتار انتخاباتى نسل‌هاى اخیر در غرب»، دانشکده حقوق و علوم سیاسى ۳۱ فروردین ۱۳۷۳٫

۳-   حجت‌اللّه ایّوبى، «مشارکت انتخاباتى»، مشارکت سیاسى مجموعه مقالات (تهران، سفیر، ۱۳۷۷).

دکتر ایرج محبی زاده، عضو جمعیت تحول و توسعه گام دوم انقلاب اسلامی استان بوشهر و دانش آموخته دکتری جامعه شناسی مسایل اجتماعی ایران

 

انتهای پیام//


هیچ کامنتی برای نمایش وجود ندارد !